پدیده چراغ گاز در روابط (GAS LIGHTING )

مقدمه

پدیده چراغ گاز یا Gaslighting نوعی سوء استفاده روانی است که در بین زوج ها خیلی صورت میگیرد و ممکن است در همه نوع روابطی وجود داشته باشد. در طول تمامی این سالها بارها و بارها آزمایشات متفاوتی انجام‌ شده و مقاله های زیادی راجب پدیده چراغ گاز یا در حقیقت سو استفاده روانی نوشته شده است.

علت نام گذاری

این پدیده از سال ۱۹۴۴ که راجب آن  فیلمی ساخته شد نظر روانشناسان را به خود جلب کرد. هرچند که این پدیده قبل از ساخت این فیلم نیز وجود داشته و این فیلم با اقتباس از نمایش‌نامه‌ی معروف پاتریک همیلتون ساخته شده.

نمایشنامه به این صورت است که همسر خانمی سعی در پریشان جلوه دادن حال روحی آن دارد، به همین دلیل همیشه نور چراغ گازی خانه را مخفیانه کم کرده و  هنگامی که همسرش اعتراض خود را نسبت به تاریک بودن خانه مطرح می‌سازد، مرد سلامت روانی او را نشانه رفته و به وی می‌گوید که شدت نور هیچ تغییری نکرده، و او فکر و خیال الکی می‌کند.

پدیده چراغ گاز  چطور آغاز میشود؟

در این نوع روابط وابستگی شدید احساساتی برای قربانی به وجود می آید، یعنی اگر فرض کنیم که در این نوع روابط یک قربانی و یک مجرم وجود دارد، قربانی کسی است که مورد سواستفاده روانی قرار گرفته و مجرم شخصیست که نور چراغ گاز را کم میکند.

پدیده چراغ گاز و روش‌های القای اثر

به شدت وابستگی احساساتی در قربانی به وجود می آید، خودش را ناکافی میداند، فکر میکند مشکل از خود اوست، با شستشوی ذهنی که مجرم برای او رقم زده تمامی افکارش را کنترل میکند.

ناگفته نماند در رابطه با این پدیده چراغ گاز قربانی هیچوقت به جدایی فکر نمیکند بلکه همیشه فکر میکند که مشکل از اوست و او باید مشکل را برطرف کند و تنها چیزی که به ذهنش نمیرسد جداییست.

مجرم به قربانی این احساس را میدهد که او مشکل دارد و کاری که میکند نرمال نیست، به طور مثال اگر خانمی در رابطه با همسرش شک کرده و متوجه خیانت او شود و موبایلش  یا  رفت و آمدهایش را چک کند ، کم کم آقا بجای بیان واقعیت بهانه آورده و به جملاتی از این قبیل روی میاورد که این خانم مشکل دارد، زده به سرش، دیووانه شده، حالش بده، توهم برش داشته و کم کم این جملات را آنقدر تکرار میکند که خانم هم به خودش شک میکند.

حال  میخواهیم از هفت منظر پدیده چراغ گاز را بررسی کنیم:

۱. قربانی احساس میکند که مشکل از خود اوست.

۲. مجرم مطالبی که میخواهد به شما القا کند را تکرار میکند. به طور مثال اگر شما یک بار مچ همسرتان را گرفتید به شما تکرار میکند که مشکل شما هستید، شما ناکافی هستید، شما به اندازه کافی از ایشون مراقبت نکردید یا به اندازه کافی در روابط خود نیازهای آن را برطرف نکردید، مسئله ای که وجود دارد این است که پدیده چراغ گاز پدیده ای نیست که به صورت ناگهانی بوجود بیاید بلکه باتکرار مداوم و در زمان طولانی بوجود می آید، این تکرار آنقدر ادامه دار میشود که درضمیر ناخودآگاه ما جا افتاده و دیگر برای شما واضح میشود که خب مشکل از من میباشد.

۳. دعوای شدید طرفین، چون در ابتدا قربانی سعی میکند که از خود دفاع کند، ولی مجرم در تمامی این دعواها رفتارهای شدیدتر و بدتری نشان میدهد که در این موارد مجرم در بار اول یک روز و در بار دوم دو روز قهر کرده و یا از هر نوع تنبیهات رفتاری دیگری  مانند: تنبیه بدنی، فحش و ناسزاگویی به خانواده استفاده میکند که خانمها در بیشتر اوقات بخاطر خانواده خود کنار آمده که خود این باعث میشود تا عکس العملهای مجرم در هر دعوا شدیدتر شده و به ناخودآگاه قربانی این پیام را میفرستد که اگر مجددا سر اینگونه مشکلات  بحث کند تنبیه بزرگتری در انتظار است.در دعواها مجرم شدیداً روی این مسئله که مقصر شما هستید تاکیید دارد، یعنی مدام تاکیید دارد که مقصر شما هستید، اگر شما نبودید من به این راه نمی‌رفتم یا این کار را انجام نمیدادم، یا هر رابطه اشتباهی که جلو میبرید مقصر شما را میداند.

۴. اتفاقی که بعد از این سه مرحله می افتد قربانی وارد فرسایش میشود، فرقی نمیکند، در این مسئله می‌تواند خانم مجرم آقا قربانی و برعکس، خانم قربانی و آقا مجرم باشد، در این مرحله انرژی قربانی از بین میرود و دیگر توان دعوا، توان دفاع و یا توان حتی جستجو برای اثبات حقیقت را ندارد، قربانی فرسوده شده، انرژی قربانی در اون رابطه کم شده و کم کم به خودش رجوع میکند یا به خودش بر میگردد.

۵. در این مرحله چون قربانی ضغیف شده، فرسوده شده و انرژی ندارد، ترس‌های قربانی نیز بالا رفته و یک وابستگی شدید عاطفی اشتباه در رابطه شکل میگیرد، یعنی قربانی شدیداً به مجرم وابسته میشود، چرا؟ چون حیات، شخصیت و وجودش را، وابسته به وجود قربانی میداند، چرا؟ چون مجرم ممکن است در حرفهای خود  به قربانی گفته باشد که تو بدون من هیچی نیستی یا تو هیچ کاری نمیتوانی انجام دهی، در این مرحله که مرحله پنجم هست، قربانی سعی میکند که تازه رابطه را از آن چیزی که هست بیشتر کند، یعنی هر چه که بیشتر خورد میشود تلاش برای بهبود آن رابطه را نیز بیشتر می‌کند. اتفاقی که پیش میاد وارد مرحله ششم میشه.

گفتنیست که در روابط امکان دارد این مراحل جابجا شود. ممکن است به هر دلیلی بخاطر پیچیدگی شخصیت انسانها و اون رابطه ای که شکل گرفته این مراحل جابجا شود، ولی طبق تحقیقاتی که دانشمندان و محققین انجام دادن این هفت مرحله در بیشتر کسانی که درگیر پدیده چراغ گاز بوده اند به ترتیب به این صورت پشت سر هم قرار میگیرد ولی ممکن است برای یک نفر یا برای خیلی ها جابجا شده و  شدت هر کدام از مراحل برای برخی متفاوت خواهد بود.

۶. در این مرحله  یک امید اشتباهی در وجود قربانی شکل میگیرد، یعنی قربانی فکر میکند که این رابطه یک روزی خوب خواهد شد اگرکه خودش را درست کند، و مجرم هیچ مقصر نیست، مجرم هیچ گناهی ندارد و این رابطه خوب میشود. حال بعضیها هستند که در رابطه شان، به خودشان میرسند، آرایش میکنند، چیزهای جدید انتخاب میکنند، آقا درآمدش را بالا میبرد، فرقی نمیکند چه زن چه مرد، هرکدام از این جنسیت ها هر رول قربانی را که بگیرند ، امید دارند که این رابطه خوب میشود اگر آنها تغییر کنند، یعنی در حقیقت مجرم تمامی تقصیرات را، بر سر قربانی انداخته و قربانی اطمینان حاصل میکند که اگر  یک سری مسا‌‌ٰ‌َّٔئل را بهبود بخشد این رابطه بهتر میشود در حالی که هدف مجرم این نیست که رابطه بهتر شود، بلکه هدف او تحت کنترل گرفتن قربانی، سو استفاده از قربانی، خورد کردن او و اینکه بتواند با استفاده از این حربه ها خودش را حق به جانب نشان دهد و قدرتش را به رخ قربانی بکشد، در اینگونه روابط اصولا خیلی از دوستان و آشنایان و اطرافیان و فامیل به شخص قربانی میگویند که این رابطه رابطه ی اشتباهیست و گوشزد میکنند که فرد مجرم قصد سواستفاده روانی از تو را دارد و شخص قربانی در تکذیب این مسائل مسر  است، و میگوید که رابطه خوبی دارد و فرد مجرم مشکلی ندارد، این رابطه دچار مشکل شده و اگر این مسائل حل شود مجرم به یک رابطه سالم با قربانی برمیگردد و یک رابطه احساسی عاشقانه میشود، چرا؟ چون خلأ ایی که در این نوع رابطه ها وجود دارد خلأ احساسیست، یعنی به شدت از طرف قربانی نیاز به نزدیکی  از لحاظ عاطفی با مجرم وجود دارد که خود این ارتباط بین مجرم و قربانی خودش یک تحقیقات بزرگ دنیا بوده که چطور میشود که یک قربانی شدیداً وابسته مجرم شده و حتی قربانی هایی هستند که از لحاظ منتالی یا ذهنی عاشق مجرمها میشوند یا حتی بهتر بگیم، زندانی هایی هستن که شدیداً وابستگی شدیدی به زندان بانشان دارند که این موضوع را  در مرحله بعد توضیح خواهم داد.

۷. در این مرحله وقتی اعتماد به نفس و عزت نفس قربانی کلا از بین میرود مجرم اینجاست که میتواند از هر لحاظ از قربانی استفاده کند، کلیه اتفاقات جنایی که در دنیا رخ میدهد، یعنی به طور مثال یک گروه کلاهبردار و یا هر کدام از این دسته از عزیزانی که به نحوی از اشخاص دیگری سو استفاده میکنند مربوط به این مرحله است، کسانی هستن که از آنها سواستفاده های جنسی میشود، کسانی که قاچاق انسان میکنند یا قاچاق جنسی  در این مرحله اتفاق می افتد، یعنی مجرم کل اختیار روانی قربانی را به دست گرفته و از آن استفاده میکند، راه حل اومدن از این رابطه سمی به معنای واقعی فقط ترک اون رابطه هست، ولی اینکه ما چطور بتوانیم از یک رابطه با کمترین میزان صدمه بیرون بیاییم مطلبیست که در ادامه خواهم گفت.